بطور کلی مدل معادلات ساختاری دارای سه مدل اساسی زیر می باشد:

1-     مدل اندازه گیری[1](تحلیل عاملی تائیدی[2]):

2-     مدل ساختاری[3](تحلیل مسیر تائیدی[4]).

3-     مدل عمومی[5] معادلات ساختاری .

مدل اندازه گیری[6]

در مدل اندازه گیری روابط بین صفت های مکنون و نشانگر ها در خور توجه است. منظور از صفت مکنون، متغیری است که بصورت مستقیم نمی توان اندازه گیری نمود و باید آن را از طریق نشانگر ها یا متغیر های مشاهده پذیری که بصورت مستقیم قابلیت اندازه گیری را دارند، مورد سنجش و اندازه گیری قرار دهیم.

تحلیل عاملی تائیدی

نوع تائیدی تحلیل عاملی، زمانی بکار برده می‌شود که پژوهشگر قصد آزمون فرضیاتی را در باب تعداد عوامل زیربنایی موجود در مجموعه ای از متغیرها، روابط عاملها با نشانگرها و برازش مدل اندازه گیری مد نظر را، با توجه به مبانی نظری و تجربی، در باب یک مجموعه از متغیرها را داشته باشد. تحلیل عاملی تائیدی بر حسب سطوح عوامل مکنون انواع مختلفی از قبیل مرتبه اول و دوم دارد.

1- تحلیل عاملی تائیدی مرتبه اول^[7]

هدف اصلی این نوع تکنیک نیز آزمون فرضیاتی در باب تعداد عوامل زیربنایی موجود در مجموعه ای از متغیرها، روابط عاملها با نشانگرها و برازش مدل اندازه گیری با توجه به مبانی نظری و تجربی در باب یک مجموعه از متغیرها می باشدو زمانی بکار می رود که عوامل مکنون موجود در یک مجموعه از متغیرها دارای یک سطح باشند، طوری که عاملهای مکنون ما خود ناشی از عوامل مکنون دیگر نباشند.

تحلیل عاملی تائیدی مرتبه اول دارای دو مدل زیر است:

الف: مدل اندازه‌گيري براي X^[8]

ب: مدل اندازه‌گيري براي Y^[9]

تفاوت اساسی در  تعیین نوع مدل در مدل اندازه گیری نقش متغیر ها در روابط ساختاری می باشد. چنانچه متغیر هایی که قصد تحلیل مدل اندازه گیری آنها را داریم، در  روابط ساختاری ، نقش متغیر های مستقل را داشته باشند، یعنی در مدل تنها به عنوان  متغیر مستقل در نظر گرفته شد ه اند، در این صورت باید از مدل اندازه گیری x استفاده نمائیم. اما چنانچه قصد تحلیل مدل اندازه گیری را برای متغیر هایی داشته باشیم، که در مدل دارای  حداقل یکی از دو نقش 1- هم مستقل و هم وابسته 2- تنها وابسته  باشند، در این صورت باید از مدل اندازه گیری y استفاده نمائیم. لازم به ذکر است قبل از تحلیل مدل اندازه گیری، باید به بررسی نقش متغیرها در مدل پرداخت تا با توجه به آنها یکی از انواع مدل x یا y را انتخاب نمود ، نکته مهم آنکه مدل های اندازه گیری مد نظر باید جداگانه مورد تحلیل قرار داد.

مدل اندازه‌گيري براي X[10]    

در مدل اندازه گیری  X: (كساي) نماد متغيرهاي مكنون مستقل يا برونزا، X نشانگرهاي مشاهده‌پذير متغيرهاي مكنون مستقل ، (دلتا) نماد خطاهاي اندازه‌گيري در X ، ضرايب رگرسيون X روي  می باشند.

در مدل اندازه گیری Y: (اتا) نماد متغيرهاي مكنون وابسته يا دورنزا، Yنماد نشانگرهاي مشاهده‌پذير متغيرهاي مكنون وابسته ، (اپسيلون) نماد خطاهاي اندازه‌گيري در Y، نماد ضرايب رگرسيون Y روي  هستند.

تحلیل عاملی تائیدی مرتبه دوم^[11]

آزمون فرضیات در باب تعداد عوامل زیربنایی موجود در مجموعه ای از متغیرها، روابط عاملها با نشانگرها و برازش مدل اندازه گیری نیز جزو اهداف این تکنیک نیز می باشد، اما بر خلاف تحلیل عاملی تائیدی مرتبه اول، زمانی بکار می رود که، عوامل مکنون موجود در یک مجموعه از متغیرها دارای دو سطح باشند ، طوری که عاملهای مکنون ناشی از عوامل مکنون دیگر باشند. برای مثال در آزمون هوش ،هوش خود دارای دو بعد اصلی هوش کلامی و غیر کلامی درنظرگرفته می‌شود و هر یک از این ابعاد نیزخود دارای چندین زیر مجموعه هوشی هستند.

در مدل اندازه گیری مرتبه دوم:

 (اتا) نماد متغيرهاي مكنون وابسته يا دورنزا، Yنماد نشانگرهاي مشاهده‌پذير متغيرهاي مكنون وابسته ، (اپسيلون) نماد خطاهاي اندازه‌گيري در Y،نماد ضرايب رگرسيون Y روي  هستند، Г (گاما) نشان‌دهنده تأثير مستقيم متغيرهاي  بر متغيرهاي ، β  (بتا) نشان‌دهنده تأثير متغيرهاي  بر ساير متغيرهاي ، (زتا) نماد خطاهاي معادلات در رابطه ساختاري بين  و ، نماد همبستگی بین   ها، نماد همبستگی بین  می باشد.

مدل ساختاری[12]

در مدل ساختاری، روابط بین صفت های مکنون در خور توجه است، در واقع در مدل ساختاری بدنبال آنیم که مشخص کنیم روابط موجود بین صفت های مکنون که بر اساس نظریه استخراج شده اند با توجه به داده های گردآوری شده از نمونه مورد تائید قرار می گیرد یا خیر؟ برای مثال در نظریات یادگیری به کرات به نقش و تاثیر ضریب هوشی بر پیشرفت تحصیلی اشاره شده است، لذا در مدل ساختاری ما بدنبال بررسی این مطلبیم که آیا چنین تاثیر یا رابطه ای بین دو متغیر با توجه به نمونه و داده های حاصل از آن مورد تایید قرار می گیرد یا خیر؟

در مدل ساختاری:Г (گاما) نشان‌دهنده تأثير مستقيم متغيرهاي  بر متغيرهاي ، β  (بتا) نشان‌دهنده تأثير متغيرهاي  بر ساير متغيرهاي ، (زتا) نماد خطاهاي معادلات در رابطه ساختاري بين  و ، نماد همبستگی بین   ها، نماد همبستگی بین  می باشد.

مدل معادله ساختاري          

مدل عمومی[13] لیزرل[14]: این مدل، ترکیب دو مدل اندازه گیری و ساختاری است، در آن هم روابط بین صفتهای مکنون با نشانگر (مدل اندازه گیری) و هم روابط بین صفت های مکنون (مدل ساختاری ) مورد توجه قرار می گیرد.

مدل کلی لیزرل:

متغيرهاي مشاهده شده براي اندازه‌گيري متغيرهاي مستقل مكنون، لاندا ايكس () و متغيرهاي مكنون آنها كساي ()، متغيرهاي مشاهده شده براي اندازه‌گيري متغيرهاي وابسته لانداواي ()، و متغيرهاي مكنون آنها اتا () ناميده مي‌شود. رابطه بين  و  در قالب مجموعه‌هاي  و رابطه بين  و  در قالب مجموعه‌هاي  بيان مي‌شود، كه در آن  و  خطاهاي اندازه‌گيري مربوط به هر يك از متغيرهاي مشاهده شده Y و X است. رابطه بين متغيرهاي مستقل مكنون  و مكنون وابسته  در قالب مجموعه معادلات  بيان مي‌شود كه در آن B نشان‌دهنده اثر مستقيم متغيرهاي مداخله‌گر  بر متغير وابسته  و گاما (Г) معرف اثر مستقيم متغيرهاي مكنون مستقل  روي متغير وابسته و زتا () نشان‌دهنده خطاي معادلات ساختاري است.